Je kunt jarenlang goed functioneren, terwijl je steeds minder voelt wat je zelf nodig hebt. Vooral vrouwen die gewend zijn veel verantwoordelijkheid te dragen, merken soms pas laat hoe ver ze van hun eigen lichaam verwijderd zijn geraakt. Er zijn vrouwen die feilloos aanvoelen wanneer iemand anders niet lekker in zijn vel zit. Ze merken veranderingen in een stem op, zien wanneer iemand gespannen is en weten vaak precies wat er nodig is om een ander gerust te stellen. Maar vraag diezelfde vrouw wat zij op dit moment zelf voelt, en het antwoord is niet altijd zo vanzelfsprekend. Niet omdat ze geen gevoelens heeft. Integendeel. Vaak voelt ze juist ontzettend veel. Alleen is haar aandacht zo lang naar buiten gericht geweest dat ze de signalen van haar eigen lichaam nauwelijks nog opmerkt. Hoe raak je dat contact kwijt? En belangrijker nog: hoe kun je het weer versterken?

Wanneer doorgaan vanzelfsprekend wordt
Veel vrouwen groeien op met het idee dat ze sterk moeten zijn. Niet klagen, verantwoordelijkheid nemen, rekening houden met anderen en vooral niet te veel ruimte innemen. Die overtuigingen hoeven niet letterlijk uitgesproken te worden. Soms leer je ze door wat je thuis ziet, wat er op school van je wordt verwacht of welke rol je binnen je gezin krijgt. Langzaam ontstaat er een manier van leven waarin je vooral bezig bent met wat er moet gebeuren. Je staat op, zorgt voor je gezin, gaat naar je werk, regelt afspraken, denkt vooruit en probeert ondertussen ook nog tijd voor jezelf te vinden. Wanneer iemand vraagt hoe het met je gaat, antwoord je automatisch dat het goed gaat. En vaak geloof je dat zelf ook. Totdat je op een dag merkt dat je eigenlijk niet meer weet wanneer je voor het laatst echt ontspannen was.

Je lichaam geeft signalen, ook wanneer je hoofd doorgaat
Ons lichaam reageert voortdurend op wat we meemaken. Spanning, emoties, vermoeidheid en stress kunnen merkbaar worden in onze ademhaling, spieren en houding. Denk aan schouders die ongemerkt omhoogtrekken, een kaak die gedurende de dag gespannen blijft of een ademhaling die oppervlakkiger wordt wanneer je veel aan je hoofd hebt. Soms zijn die signalen duidelijk. Je krijgt hoofdpijn, slaapt minder goed of merkt dat je sneller geïrriteerd raakt. Maar lichamelijke spanning kan ook zo vertrouwd worden dat je haar nauwelijks nog opmerkt.  Wanneer je jarenlang gewend bent om door te gaan, leer je soms vooral hoe je ongemak kunt negeren. Je drinkt nog een kop koffie wanneer je moe bent. Je werkt door terwijl je behoefte hebt aan rust. Je zegt ja tegen een afspraak terwijl je eigenlijk een avond voor jezelf nodig hebt. Niet één keer, maar steeds opnieuw. Het contact met je lichaam verdwijnt meestal niet van de ene op de andere dag. Het kan geleidelijk naar de achtergrond verdwijnen doordat andere dingen voortdurend voorrang krijgen.

Waarom veel nadenken niet hetzelfde is als voelen
We zijn gewend om problemen met ons hoofd op te lossen. Wanneer we stress ervaren, proberen we te bedenken waar die vandaan komt. Wanneer we verdrietig zijn, zoeken we naar verklaringen. Wanneer we twijfelen, maken we lijstjes met voor- en nadelen. Denken is waardevol. Maar niet iedere ervaring laat zich volledig begrijpen door erover na te denken. Je kunt bijvoorbeeld precies weten waarom je moeite hebt met grenzen stellen en toch opnieuw ja zeggen terwijl je nee voelt. Je kunt begrijpen dat je rust nodig hebt en jezelf tegelijkertijd schuldig voelen wanneer je niets doet. Dat komt onder andere doordat gewoontes en automatische reacties niet uitsluitend veranderen door inzicht. Ook het herkennen van lichamelijke signalen en het oefenen met ander gedrag spelen een rol. Lichaamsbewustzijn helpt je om eerder op te merken wat er gebeurt. Wanneer trekt je buik samen? Wanneer houd je je adem vast? Wat gebeurt er in je schouders wanneer iemand iets van je vraagt? Het zijn kleine signalen die waardevolle informatie kunnen geven over hoe je op een situatie reageert.

De invloed van langdurige stress op lichaamsbewustzijn
Wanneer je langdurig onder druk staat, kan je lichaam zich aanpassen aan een voortdurend verhoogde staat van alertheid. Je bent sneller afgeleid, hebt moeite met ontspannen of merkt dat je zelfs tijdens rustige momenten bezig blijft met wat er nog moet gebeuren. Bij sommige mensen gaat langdurige stress gepaard met een verminderde aandacht voor subtiele lichamelijke signalen. Anderen worden juist extra gevoelig voor alles wat ze in hun lichaam waarnemen. Daarom is het belangrijk om niet te veronderstellen dat iedere vrouw hetzelfde ervaart. Wat wel helpt, is leren herkennen hoe jouw lichaam reageert op belasting en herstel. Niet door iedere sensatie te analyseren, maar door regelmatig bewust stil te staan bij je lichamelijke ervaring. Hoe voelt je ademhaling? Waar ervaar je spanning? Ben je moe, onrustig of juist ontspannen? Door jezelf deze vragen te stellen, ontstaat er meer ruimte om signalen serieus te nemen voordat je volledig over je grenzen gaat.

Wat yoga en ademwerk hierin kunnen betekenen
In mijn werk als yogadocent en ademcoach begeleid ik vrouwen die vaak al heel goed weten wat ze anders zouden willen. Ze willen minder piekeren, beter hun grenzen aangeven of meer tijd voor jezelf nemen. Maar weten wat je nodig hebt en het daadwerkelijk ervaren zijn twee verschillende dingen. Daarom werk ik lichaamsgericht. Tijdens yoga gaat het niet om hoe ver je in een houding komt, maar om wat je onderweg opmerkt. Voel je spanning? Kun je zachter bewegen? Wat gebeurt er wanneer je niet probeert om iets te bereiken? Ook bewust ademwerk kan helpen om aandacht te geven aan de verbinding tussen ademhaling, lichamelijke sensaties en emoties. Niet iedere ademtechniek is voor iedereen geschikt. Daarom vind ik het belangrijk om oefeningen af te stemmen op de persoon en ruimte te laten om grenzen aan te geven. Soms begint lichaamsbewustzijn met iets heel eenvoudigs: merken dat je voeten op de grond staan, voelen hoe je adem beweegt of erkennen dat je eigenlijk moe bent. Dat klinkt misschien klein, maar voor iemand die jarenlang gewend is geweest zichzelf voorbij te lopen, kan het een belangrijke verandering zijn.

Je grenzen herkennen begint bij aandacht
Grenzen stellen wordt vaak gezien als een kwestie van duidelijk communiceren. Leren nee zeggen. Voor jezelf opkomen. Minder rekening houden met wat anderen vinden. Maar voordat je een grens kunt aangeven, moet je die grens ook herkennen. En juist daar lopen veel vrouwen tegenaan. Ze merken pas achteraf dat een afspraak te veel was. Dat een gesprek energie kostte. Of dat ze ergens mee hebben ingestemd terwijl ze dat eigenlijk niet wilden. Lichaamsbewustzijn kan helpen om eerder te herkennen wanneer iets niet goed voor je voelt. Dat betekent niet dat je lichaam altijd een eenduidig antwoord geeft. Spanning kan verschillende oorzaken hebben en een ongemakkelijk gevoel betekent niet automatisch dat iets verkeerd is. Wel kun je leren om lichamelijke signalen mee te nemen in je keuzes, naast je gedachten en de omstandigheden. Zo ontstaat er meer ruimte tussen wat iemand van je vraagt en hoe jij daarop reageert.

Opnieuw verbinding maken met je lichaam
Je hoeft niet iedere dag een uur yoga te doen of uitgebreid te mediteren om meer aandacht voor je lichaam te ontwikkelen. Juist kleine momenten kunnen helpen. Ga eens rustig zitten en merk op hoe je lichaam contact maakt met de stoel. Voel je voeten op de grond. Laat je ademhaling haar natuurlijke ritme volgen. Vraag jezelf vervolgens af wat je op dit moment ervaart. Niet wat je zou moeten voelen, maar wat er daadwerkelijk aanwezig is. Misschien merk je vermoeidheid op. Misschien voel je spanning in je buik of schouders. Misschien ervaar je helemaal niets bijzonders. Ook dat is goed. Het gaat er niet om een bepaalde ervaring op te roepen. Het gaat erom dat je aandacht geeft aan wat er al is. Vanuit deze gedachte ontwikkelde ik Return to Your Body, een zevendaags online programma voor vrouwen die willen vertragen, hun lichaamsbewustzijn willen versterken en opnieuw ruimte willen maken voor hun eigen gevoel. In het programma werken we met korte audio-oefeningen, reflectie en momenten van bewuste aandacht. Niet om jezelf te verbeteren, maar om meer vertrouwd te raken met je eigen lichaam en behoeften.

Je hoeft niet te wachten tot je vastloopt
Veel vrouwen beginnen pas serieus naar zichzelf te luisteren wanneer hun lichaam duidelijke grenzen aangeeft. Wanneer vermoeidheid niet meer verdwijnt na een nacht slapen. Wanneer ontspannen nauwelijks lukt. Of wanneer ze merken dat ze steeds minder plezier ervaren in dingen die vroeger vanzelfsprekend waren. Maar je hoeft niet eerst vast te lopen om aandacht aan jezelf te besteden. Je mag ook vertragen wanneer alles ogenschijnlijk goed gaat. Je mag je grenzen onderzoeken zonder dat er eerst iets mis hoeft te gaan. En je mag ruimte maken voor je eigen behoeften, ook wanneer anderen iets van je verwachten. Want goed voor jezelf zorgen begint niet bij nóg meer doen. Soms begint het juist bij opmerken wat je al die tijd hebt gevoeld, maar waar je nauwelijks aandacht aan hebt gegeven.

Over de auteur
Fabienne Hederik is oprichter van Mindpiece, yogadocent en ademcoach. Na ruim vijftien jaar werkzaam te zijn geweest in de accountancy, koos zij voor een andere richting. Vanuit haar persoonlijke ervaringen en professionele opleidingen begeleidt zij vrouwen bij stress, overprikkeling, lichaamsbewustzijn en persoonlijke ontwikkeling.

Met yoga, ademwerk, retreats en online programma’s helpt zij vrouwen om te vertragen, hun grenzen beter te herkennen en opnieuw verbinding te maken met zichzelf.