Onlangs had ik een sollicitatiegesprek voor een administratieve functie binnen een overheidsorganisatie in het sociaal domein, gericht op de opvang en begeleiding van mensen in een kwetsbare situatie. Het gesprek verliep rustig en professioneel. Meerdere keren werd mij gevraagd naar mijn motivatie: waarom ik juist deze sector overweeg, wat mij aanspreekt in dit werk en hoe ik mijn rol binnen de organisatie zie. Na afloop bleef bij mij één duidelijke indruk hangen, die waarschijnlijk veel mensen herkennen: formeel leken we dezelfde vragen te bespreken, maar achteraf gezien spraken we niet vanzelfsprekend over hetzelfde. Dat werd het vertrekpunt voor een verdere reflectie.

Verschillende lagen van het begrip motivatie

Gaandeweg werd voor mij duidelijk dat het woord motivatie in een professionele context verschillende psychologische betekenislagen kan hebben. In mijn eigen beleving ging motivatie vooral over de kwaliteit van het werk zelf:

• hoe processen zijn ingericht,
• hoe helder taken en verantwoordelijkheden zijn,
• en in hoeverre het resultaat voldoet aan een professioneel kwaliteitsniveau.

In die benadering gaat motivatie vooral over competentie, structuur en het verbeteren van systemen. In het gesprek leek dezelfde vraag echter ook een andere laag te bevatten: motivatie als verbondenheid met een organisatie, haar missie en maatschappelijke doelstelling. Het blijken dus twee verschillende psychologische perspectieven op hetzelfde begrip te zijn.

Wat zegt de psychologie van motivatie?

Binnen de motivatietheorie wordt motivatie inderdaad niet als één uniform construct gezien. Een invloedrijk kader is de Self-Determination Theory van Edward Deci en Richard Ryan. Volgens deze theorie wordt intrinsieke motivatie ondersteund door drie psychologische basisbehoeften:

• autonomie (keuzevrijheid en regie),
• competentie (effectiviteit en vakbekwaamheid),
• verbondenheid (relatie en onderdeel zijn van een context).

Wat hierin belangrijk is: de balans tussen deze componenten verschilt per persoon. Voor de één staan autonomie en het structureren van processen centraal. Voor een ander ligt de nadruk op het oplossen van complexe vraagstukken en het leveren van kwaliteit. En voor weer een ander vormt verbondenheid met een missie de belangrijkste bron van motivatie.

Hoe het brein motivatie ondersteunt

Vanuit neurowetenschappelijk perspectief hangt motivatie nauw samen met het beloningssysteem van het brein. Dit systeem wordt niet alleen geactiveerd door grote doelen, maar juist ook door het afronden van concrete handelingen: het herstellen van orde, het verminderen van onzekerheid en het bereiken van overzicht. Daarom kan werkmotivatie voor sommige mensen minder gekoppeld zijn aan een specifieke sector, en sterker aan het proces van analyseren, structureren en verbeteren van systemen.

Waarom gesprekken soms langs elkaar heen lopen?

Wanneer je dit perspectief meeneemt, wordt duidelijk dat er in dit soort gesprekken niet per se sprake is van miscommunicatie, maar eerder van een verschil in betekenislagen. De ene persoon beantwoordt impliciet de vraag:

“In hoeverre voel jij je verbonden met onze organisatie en haar missie?”

De ander reageert op:

“Wat maakt jou effectief in je werk?”

Beide antwoorden kunnen even oprecht en professioneel zijn, maar ze opereren op verschillende niveaus.

Een bredere reflectie

Deze ervaring heeft mij eraan herinnerd dat professionele communicatie niet alleen gaat over wat we antwoorden, maar ook over op welk niveau van de vraag we reageren. Soms spreken we over competentie, terwijl er impliciet wordt gezocht naar verbondenheid. Soms spreken we over proces, terwijl er een antwoord op betekenis wordt verwacht. Geen van deze niveaus is op zichzelf juist of onjuist, maar ze worden niet altijd als gelijkwaardig herkend in een gesprek.

Slotgedachte

Na dit gesprek bleef één vraag bij mij hangen: Wanneer we het over motivatie hebben, hebben we het dan eigenlijk wel over hetzelfde? Misschien ontstaan veel misverstanden in professionele contexten niet door verschillende standpunten, maar door verschillende interpretatieniveaus van dezelfde begrippen. En misschien begint heldere communicatie niet bij het geven van het juiste antwoord, maar bij het expliciteren van de vraag zelf.

Mijn naam is Elena Parfenova, ACT-coach en Psychosociaal ACT-therapeut (i.o.). Meer weten? Neem contact met me op via mijn profielpagina.